ПАНДНОМАИ КУРУШИ КАБИР: (нигоҳе аз гузашта ба имрўз)

Дар ин росто, омўзиш ва шинохти шахсияти Куруши Кабир ва санъати идораи давлатӣ ва давлатдории он дар шароити муосири инкишофи миллӣ бисёр муҳим аст.

Дар воқеъ, Куруши Кабир яке аз шахсиятҳои барҷастаи сиёсати ҷаҳонӣ ва давлатдории қадим аст. Вай аввалин подшоҳ дар таърихи инсоният аст, ки ба гуфтаи файласуфи бузурги олмонӣ Г. Ҳегел ба ҷаҳон усули мутамаддини давлатдориро додааст ва ҳамчун асосгузори аввалин низоми ҳуқуқ ва озодиҳо эътироф шудааст. Дар ин робита ёддоварӣ аз Эъломияи ҳуқуқи башари Куруши Кабир, ки эҳтироми баробари ҳамаи қавмҳо ва умумиятҳои этникиро эътироф мекунад, як кашфи нодир барои тамаддуни башарӣ маҳсуб мешавад.

Ба вуҷуд овардани ин андешаи иҷтимоиву таърихӣ ба Куруши Бузург имкон дод, ки давлатдории худро устувору пойдор созад ва мардуми қаламрави паҳноварашро дар осоишу рифоҳ нигоҳ дорад. Дар он Эъломия, ки бо номи “Устувонаи Куруш” машҳур аст, ишора меравад, ки “Сулҳу оромиро ба тамоми мардум ато кардам ва фармон додам, ки ҳама мардум дар парастиши худои худ озод бошанд ва бединонро наёзоранд”. Ин таъкиди инсондӯстонаи Куруши Кабир барои ҳифзи амну субот дар ҳамон давра муҳим буд ва дар дунёи кунунӣ ҳам рукни бунёдии оромиву осоиши гетӣ ба шумор меравад.

Дар шароити кунунӣ, ки авзои ҷомеаи ҷаҳонӣ ниҳоят мураккаб ва печида мебошад, ин суханони Куруш аҳаммияти боз ҳам бештар касб карда, башариятро даъват менамояд, ки ба хотири сулҳу оромӣ талоши бештар кунем, ҳамдигарфаҳмии халқу миллатҳоро таъмин созем, аз ғасбу куштор, зулм ва хушунату зӯроварӣ даст кашем, ақидаҳои нажодпарастонаро маҳкум намоем ва роҳҳои мусолиматомези ҳалли низоъҳоро пайдо карда, дар оромиву осоиш умр ба сар барем.

Дар баробари “Уствонаи Куруши Кабир”, ки ҳамчун изҳороти ҳуқуқӣ арзёбӣ мегардад, гуфтору андарзҳои Куруш ҳамчун воситаи ислоҳи муносибатҳои иҷтимоӣ, ахлоқӣ аҳаммияти хос дар ҳаёти рўзмарра доранд. Матни пандномаи Куруши Кабир дар чунин шакл аст:

1. Эй писарам, коргари хуб бош, на коргари бад, зеро ҳаёти инсон абадӣ нест ва ҳеҷ чиз аз аъмоли нек муҳимтар нест.

2. Эй писарам, ба ман гӯш кун, ба ту мегӯям, ки беҳтарин тӯҳфаҳо таълим ва омӯзишанд, зеро сарват ва қудрат пажмурда мешавад ва чорпоён мемиранд, аммо дониш ва омӯзиш боқӣ мемонад.

3. Духтари шармгинро дӯст дор ва ӯро ба марди хирадманд ва доно издивоҷ деҳ, зеро марди хирадманд ва доно мисли хоки хуб аст, ки ҳангоми коштан ҳосили хуб ва фаровон медиҳад.

4. Бо зани хирадманд ва шармгин издивоҷ кун, ӯро дӯст дор ва барои худ зан интихоб кун ва зани каси дигарро фиреб надеҳ, то ҷонат гунаҳкор нашавад.

5. Домоди худро марди хуб, ростқавл ва доно интихоб кун. Агар ӯ хеле камбағал бошад, ҳеҷ камбудии бузурге нест, сарват ва қудрат аз Яздон хоҳад омад.

6. Вақте ки хушбахтӣ меояд, аз ҳад зиёд шод ва ғурур накунед ва вақте ки душворӣ меояд, ғамгин ва рӯҳафтода нашавед, зеро ҳар хушбахтӣ беморӣ аст ва ҳар амали некӣ дар пай як бадӣ дорад.

7. Аз шахси пасттабиатасл қарз нагиред ё қарз мадеҳ, зеро ӯ бояд тахфифи зиёд диҳад ва ӯ ҳамеша дар назди дари шумо истода, одамонро таъин мекунад ва ин барои шумо талафоти бузург аст.

8. Ба сарват ва дороии касе нигоҳ накунед, зеро сарват ва хушбахтии дунё мисли паррандаест, ки аз як дарахт ба дарахти дигар парвоз мекунад ва ба ягон шоха намешинад.

9. Аз дуздӣ, танбалӣ ва хоҳишҳои шаҳвонӣ худдорӣ кунед, зеро ҳар кӣ некӣ кунад, мукофоти хуб ва ҳар кӣ бадӣ кунад, ҷазои сахте хоҳад гирифт.

10. Ба волидонатон итоат кунед, зеро мард то модар ва падараш зиндаанд мисли шерест, ки дар ҷангал роҳат хобидааст ва аз касе наметарсад.

11. Нисбат ба сардор ва фармондеҳи худ такаббур накунед ва дар хидмати худ устувор бошед. Он чизеро, ки барои худ хуб намешуморед, барои дигарон низ хуб нашуморед. Бо дӯстонатон бо ягонагӣ муносибат кунед.

12. Агар фарзанд дошта бошед, ӯро ба мактаб фиристед ва барои таҳсил таъин кунед, зеро дониш ва хирад чашмони равшананд.

13. Асабонӣ нашавед, зеро одами хашмгин мисли оташест, ки дар ҷангал афрӯхта шавад, тар ва ҳам хушкро сӯзонад.

14. Душмани кӯҳнаро дӯсти нав нагиред, зеро душмани кӯҳна мисли мори сиёҳ аст, ки пас аз сад сол интиқомро фаромӯш намекунад.

15. Мағрур ва худписанд нашавед, зеро одами мағрур мисли машки шароб пур аз бод аст ва агар бодаш холӣ бошад, ҳеҷ чиз боқӣ намемонад.

16. Он чиро, ки гузаштааст, фаромӯш кунед ва барои он чизе, ки ҳанӯз нарасидааст, ғамгин нашавед.

17. Дар сафи пеши маҷлисҳо нанишинед, ки мабодо шуморо аз он ҷо бардошта, дар ҷои пасттар қарор диҳанд.

18. Дар вақти муносиб сухан гӯед, зеро басо таколум аз хомӯшӣ ва басо хомӯшӣ аз сухангўӣ беҳтар аст.

19. Эй писарам, ба ту мегӯям, ки беҳтарин чизҳо барои саховатмандӣ таълиму тарбияи мардум аст.

20. Ҳар гуна хӯрокро нахӯр ва ба зиёфати бузургон нарав, зеро ин писандида нест.

21. Ҳамеша ва дар ҳама ҷо ба Худо таваккал кун ва бо касе дӯстӣ кун, ки бештар ба ту суд мерасонад.

22. Зан ва фарзандонатро аз гирифтани дониш бознадор, то ғаму андӯҳ ба ту нарасад ва пушаймон нашавӣ.

23. Агар ту дар пайи сарват ва мол бошӣ, аввал об ва замин бихар, зеро агар он самар надиҳад, асли он боқӣ мемонад.

24. Ҳузури олимонро эҳтиром кун ва аз онҳо пурсиш ва ба посухҳои онҳо гӯш кун.

25. Бо марде шарик нашав, ки волидонаш аз ӯ норозӣ ҳастанд, то ту гунаҳкор нашавӣ.

26. Аз ҳар касе, ки нисбат ба ту кина ва хашм дорад, канорагирӣ кун.

27. Бо марде машварат кун, ки покназар, корогоҳ, ҳушёр ва меҳрубон бошад.

28. Агар дар ҷанг ба ту масъулият супурда шавад, хеле эҳтиёткор бош.

29. Ба фармони Яздон ва сардорони худ гӯш кун ва мувофиқи он амал кун.

30. Марди камбағал ва ниёзмандро масхара накун, ки ту низ рӯзе бенаво шавӣ.

31. Одами порсо дар осоиш монад, аммо бадкор ҳамеша дар андӯҳ аст.

32. Ҳатто агар шумо афсуни морро донед ҳам, ба он даст нарасонед, ки мабодо шуморо газад.

33. Ҳатто агар шумо хуб шино карданро донед ҳам, дар об аз ҳад зиёд нагузаред, ки мабодо ғарқ шавед.

34. Бо касе ё ягон оине паймоншиканӣ накунед, ки мабодо ба шумо зарар расад.

35. Ба пасттаринҳо беэътиноӣ накунед ва шахси бошарафро дар ҷои сазовораш мукофот диҳед.

36. Одамон ҳамон табиатеро доранд, ки аз хурдӣ ба даст овардаанд.

37. Саҳархез бош, то кори худро ба хубӣ анҷом диҳӣ.

38. Дӯсти деринаро эҳтиром кунед ва дар дӯстии ӯ устувор бошед

39. Худоро ситоиш кунед ва дили худро шод гардонед, то Яздон некии шуморо афзун кунад

40. Ба ҳокимон лаънат нагӯед, зеро онҳо нигаҳбони мардум ҳастанд.

41. Ҳеҷ болоравӣ бе нишебӣ ва ҳеҷ нишебӣ бидуни фароз нест.

42. Моли касеро ғорат ва онро бо моли худ омехта накунед

43. Барои номи худ аз касб ва кор канорагирӣ накунед.

44. Ҳар чизеро, ки мешунавед, шитобкорона ва беҳуда нагӯед.

45. Ҳар кӣ барои дигарон чоҳ мекобад, ба он меафтад.

46. То ҳадде ки метавонӣ аз молу мулки худ бибахш ва хайрия кун.

47. Ҳеҷ касро фиреб надеҳ, то ки дардманд нашавӣ.

48. Пешвои хубро эҳтиром ва сухани ӯро қабул кунед.

49. Аз касе ҷуз аз хешовандон ва дӯстон чизе қарз нагиред.

50. На ба ростӣ ва на ба дурӯғ қасам нахӯред.

51. Агар хоҳед, ки издивоҷ кунед, аввал мол омода кунед.

52. Бо корҳои неки худ мағрур нашавед ва фахр накунед.

53. Ба пешвоён ва подшоҳон хиёнат накунед.

54. Аз марди бузург ва нек сухан пурсед.

55. Бо дуздон муомила накунед ва онҳоро дастгир кунед.

56. Ба мардум дузахро хотиррасон намоед ва одамонро бо инсоф ҷазо диҳед.

57. Аз ҳар кас ва ҳар чиз мутамаин мабош!

58. Амри хуб диҳед, то фоидаи хуб ба даст оред.

59. Бегуноҳ бош, то тарс надошта бошӣ.

60. Шукргузор бош, то ки сазовори некӣ гардӣ.

61. Бо мардум якдил бош, то эҳтиром ва машҳур шавӣ.

62. Ростқавл бош, то устувор шавӣ.

63. Хоксор бошед, то дӯстони зиёд дошта бошед.

64. Дӯстони зиёд дошта бош, то маъруф шавӣ.

65. Маъруф бош, то зиндагии хубе дошта бошӣ.

66. Дӯстдори дин бошед, то зиндагии хубе дошта бошӣ.

67. Мувофиқи виҷдони худ амал кунед, то ба биҳиштӣ шавӣ.

68. Саховатманд ва ҷавонмард бош, то пок ва ростқавл гардӣ.

69. Бо марди ношукр муошират накунед.

70. Рӯҳи худро бо хашм ва кина олуда накунед.

71. Кӯшиш кунед, ки динро ҳифз кунед, зеро хушбахтии маънавӣ аз он сарчашма мегирад.

72. Дар ҳар сухан ва амал хоксорӣ ва боадабиро фаромӯш накунед.

73. Ҳаргиз тунд ва бадқаҳр набош.

74. Дар назди марди аблаҳ нанишин, то ки туро аблаҳ нашуморад.

75. Духтаратро ба шавҳари оқил ва боандеша деҳ.

76. Агар намехоҳӣ касе туро дашном диҳад, ба касе дашном надеҳ.

77. Худро ба ғуломии касе таслим накун.

78. Ҳамеша рӯҳи худро дар ёд дор.

79. Пеш аз ҷавоб додан фикр кун.

80. Ҳеҷ касро масхара накун.

81. Сипоҳи шахси бадкор набош.

82. Бо марди хашмгин ҳамроҳ машав.

83. Бо марди бадкор машварат накун.

84. Бо маст хӯрок нахӯр.

85. Мардеро, ки чашми бад дорад, ёвари худ қабул накун.

86. Сарвати худро ба марди ҳасадхӯр нишон надеҳ.

87. Аз подшоҳон фармонҳои ноодилона напурс.

88. Ба ғайбатчӣ ва дурӯғгӯ гӯш надеҳ.

89. Дар муҷозоти мардум кина наварз.

90. Дар доираи ом баҳс накун.

91. Бо марди сармасти сармоя хӯрок нахӯред.

92. Марди ростгӯро барои расонидани паём фиристед.

93. Барои мансаб ва мақом баҳс накунед.

94. Аз кӯмаки шахси қавӣ, сарватманд ва бадхоҳ дурӣ ҷӯед.

95. Барои шахси боадаб душман набошед.

96. Ба шахси нодон роз нагуед.

97. Ба касе дурӯғ нагӯед.

98. Аз шахси беҳаё мол нагиред.

99. Ба шахси бадкор чизеро гарав нагузоред.

Дар раванди бузургдошти тамаддуни ориёӣ ва таъсиси Маркази тамаддуни ориёӣ ба хотири бедории хотираи таърихӣ, корбурди осори тамаддуни ориёӣ дар ҳаёти имрӯзаи кишвар, баланд бароштани ҳисси хештаншиносӣ, ифтихор аз гузаштаи таърихӣ, пос доштани фарҳанги миллӣ ва худдорӣ аз бегонапарастӣ зарурати ташвиқу тарғиби “Пандномаи Куруши Кабир” дар шароити муосири буҳрони ҳувиятию ахлоқии олам тақозои даврон аст.

Ташвиқи густурдаи “Пандномаи Куруши Кабир” дар кишвар идомаи мантиқии қабул гардидани Қатънома таҳти унвони “Устувонаи Куруш: Эъломияи ибтидоии ҳуқуқи башар ва гуногунрангии фарҳангӣ” аз ҷониби ЮНЕСКО(2025) маҳсуб гардида, дар ташаккули ғоявӣ-маънавии ҷомеаи муосир таъсири махсус мерасонад.

Карим Қ.Н., сардори Раёсати

коргузорӣ ва назорати Маркази тадқиқоти

стратегии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон.